Eldfjöll Íslands: hvernig á að lesa land sem er enn í mótun

Ísland er eitt af fáum stöðum þar sem úthafshryggur rís yfir sjávarmál og jarðskorpuflekar sjást gliðna á landi. Norður-Ameríkuflekinn og Evrasíuflekinn færast í sundur, á sama tíma og heitur reitur undir eyjunni eykur kvikuframleiðslu. Afleiðingin er landslag úr hraunum, gjósku, móbergi, öskjum og sprungum sem varðveitir sögu endurtekinna eldgosa.

Á znaki.fm/is/places/volcanoes-in-iceland/ má kynna sér helstu eldstöðvar landsins og sérkenni þeirra. Znaki.FM Ísland tengir þar vísindalegar skýringar við ferðalög, byggðasögu og ábyrgð þeirra sem vilja skoða gíga, hraun og virk jarðhitasvæði.

Gosbelti sem liggja þvert um landið

Eldvirkni dreifist ekki jafnt um Ísland. Flest virk kerfi fylgja gosbeltum sem tengjast flekaskilunum, meðal annars á Reykjanesi, Suðurlandi, undir Vatnajökli og norðaustur um land. Eldstöðvakerfi getur verið tugir kílómetra að lengd og innihaldið megineldstöð, sprungusveim, gígaraðir og jarðhita.

Þess vegna er villandi að hugsa um hvert eldfjall sem einangraða keilu. Kvika getur safnast undir megineldstöð en síðan leitað eftir sprungum og komið upp annars staðar. Gos í Bárðarbungukerfinu getur til dæmis átt upptök langt frá sjálfri öskjunni, eins og gerðist í Holuhrauni 2014–2015.

Fimm myndir sem eldvirknin skapar

• Hraunbreiður verða til þegar basaltkvika rennur frá gígum eða löngum sprungum.
• Gígaraðir myndast þegar mörg gosop opnast eftir sömu sprungu.
• Öskjur geta orðið til þegar yfirborð sígur eftir stórar kvikuhreyfingar.
• Móbergshryggir myndast þegar gos verður undir jökli eða í vatni.
• Jarðhitasvæði sýna hvar heitt berg hitar grunnvatn og gufukerfi.

Hekla, Katla og Grímsvötn hafa ólíka hegðun

Hekla er aflöng eldstöð sem hefur framleitt bæði hraun og gjósku. Hún er þekkt fyrir að skýr merki um yfirvofandi gos geta komið fram seint. Katla liggur undir Mýrdalsjökli og þar getur bræðsluvatn valdið jökulhlaupum. Grímsvötn eru undir Vatnajökli og tilheyra einu virkasta eldstöðvakerfi landsins.

Saman sýna þessi kerfi að heiti eldfjalls segir ekki allt um hættuna. Við Heklu getur hraður aðdragandi verið áskorun, við Kötlu þarf að meta vatnsflóð og undir Vatnajökli þarf að fylgjast með bæði skjálftum, ísbreytingum og jökulám.

Askja og Krafla sem kennslustofur jarðfræðinnar

Askja í Dyngjufjöllum er víðáttumikið eldstöðvakerfi með sigkötlum, Öskjuvatni og sprengigígnum Víti. Gosið 1875 sendi gjósku yfir stór svæði á Norðausturlandi og hafði áhrif á búskap og búsetu. Hálendisstaðsetningin gerir aðgengi háð árstíma, færð og veðri.

Krafla er nær byggð og sýnir á litlu svæði sprungur, ungt hraun, gíga og jarðhita. Kröflueldar 1975–1984 voru röð kvikuinnskota og eldgosa sem veittu vísindafólki mikilvægar upplýsingar um gliðnun jarðskorpunnar.

Gos sem breyttu landi og samfélagi

1. Eldgjárgosið á tíundu öld myndaði langa gígaröð og eitt stærsta hraun frá landnámi.
2. Skaftáreldar í Lakagígum 1783–1784 losuðu mikið magn hrauns og eldfjallagasa.
3. Surtseyjargosið 1963–1967 skapaði nýja eyju suður af Vestmannaeyjum.
4. Heimaeyjargosið 1973 leiddi til rýmingar og breytti bænum og strandlínunni.
5. Eyjafjallajökulsgosið 2010 truflaði flug vegna ösku sem barst yfir Evrópu.

Surtsey sýnir hvernig vistkerfi hefst

Surtsey reis úr sjó í gosi sem hófst árið 1963. Aðgangur að eyjunni hefur verið takmarkaður svo vísindafólk geti fylgst með landnámi plantna, fugla og smádýra með sem minnstum áhrifum manna. Eyjan er því ekki aðeins eldfjallaminjar heldur einnig rannsóknarsvæði fyrir þróun ungs vistkerfis.

Reykjanes minnir á að goshrinur geta staðið lengi

Umbrot á Reykjanesskaga hófust með aukinni skjálftavirkni og kvikuhreyfingum árið 2019. Gos og gangainnskot hafa síðan sýnt að virknin getur færst milli svæða og komið fram í köflum. Þar sem byggð, vegir, orkuinnviðir og alþjóðaflugvöllur eru á skaganum skiptir langtímahættumat miklu.

Znaki FM á Íslandi setur Reykjanes í stærra samhengi: ný hraun eru framhald jarðfræðilegs ferlis, en þau geta jafnframt haft bein áhrif á heimili og þjónustu. Þess vegna þarf að aðgreina áhugaverða náttúrusýn frá svæði þar sem aðgangur er takmarkaður vegna raunverulegrar hættu.

Hættan sést ekki alltaf

• Eldfjallagas getur borist undan vindi eða safnast í lægðum þegar vindur er hægur.
• Aska getur skert skyggni, mengað vatn og valdið vandamálum í vélum.
• Nýlegt hraun getur verið mjög heitt undir dökkri og brothættri skorpu.
• Jökulhlaup geta náð langt frá eldstöðinni og breytt árfarvegum.
• Jarðskjálftar og sprunguhreyfingar geta skemmt mannvirki áður en gos hefst.

Mælingar sem hjálpa við hættumat

Veðurstofa Íslands notar meðal annars jarðskjálftamæla, GPS-stöðvar, gervihnattagögn, gasmælingar og athuganir á vatni og hita. Skjálftahrina getur bent til brota eða kvikuhreyfinga, en hún tryggir ekki að gos hefjist. Landris getur sýnt þrýstingsaukningu, en kvika getur einnig stöðvast og storknað í jarðskorpunni.

Vöktun felst því í að bera saman mörg gagnasöfn og uppfæra líklegar sviðsmyndir. Ekki er hægt að spá öllum gosum með nákvæmri tímasetningu, en góð mælitæki og skýr upplýsingagjöf geta gefið samfélaginu betri tíma til viðbragða.

Ábyrg heimsókn að eldfjallasvæði

1. Athuga skal nýjustu veðurspá, hættumat, gasdreifingu og lokanir fyrir brottför.
2. Velja þarf leið sem hæfir búnaði, dagsbirtu og getu allra í hópnum.
3. Fylgja skal merktum stígum og fyrirmælum lögreglu, Almannavarna og landvarða.
4. Ekki má ganga á nýju hrauni eða yfir varnaðarborða þótt engin virkni sjáist.
5. Snúa skal við þegar aðstæður versna og skilja ferðaáætlun eftir hjá öðrum.

Orka, ferðaþjónusta og náttúruvernd

Jarðhitinn sem fylgir eldvirkninni er nýttur til húshitunar, raforkuframleiðslu, baða og matvælaframleiðslu. Eldfjallasvæði laða einnig að ferðafólk og skapa störf. Á móti geta utanvegaakstur, ómerktar slóðir og átroðningur skemmt mosa og ungar jarðmyndanir sem jafna sig mjög hægt.

Íslenska útgáfa Znaki.FM leggur því áherslu á bæði fræðslu og virðingu fyrir náttúrunni. Á Znaki.FM á íslensku eru eldfjöll ekki aðeins fallegir áfangastaðir heldur kerfi sem þarf að skilja, vakta og umgangast af ábyrgð.

Samantekt

Eldfjöll Íslands segja sögu lands sem byggist upp við flekaskil og heitan reit. Hekla, Katla, Grímsvötn, Askja, Krafla, Surtsey og Reykjanes sýna ólíkar birtingarmyndir sama jarðfræðilega afls. Rannsóknir og vöktun draga úr óvissu, en örugg umgengni byrjar alltaf á nýjustu opinberu upplýsingum og vilja til að snúa við þegar náttúran krefst þess.